Zaburzenia lękowe u dzieci

Strach (obok radości, smutku, złości i odrazy) jest jedną z 5 podstawowych emocji. Oznacza to, że większość z nas od czasu do czasu musi się z nim mierzyć. Strach, jak w życiu, towarzyszy niebezpieczeństwu, zagrożeniu i ryzyku. Kojarzy się z ucieczką, chęcią schowania się. Jest także wołaniem o pomoc.

To, którą reakcję wybierzemy, w dużej mierze zależy zarówno od naszych dotychczasowych doświadczeń, jak i naszej wiary w to, że potrafimy sobie poradzić z czyhającym na nas zagrożeniem. Dużą rolę odgrywa tutaj także społeczne uczenie się.

Strach, czy pewien niepokój jest normalnym aspektem rozwoju.

  • Większość małych dzieci zaczyna się bać, gdy są oddzielone od matki, zwłaszcza w nieznanym otoczeniu.
  • Strach przed ciemnością, potworami, robakami i pająkami jest powszechny u dzieci w wieku od 3 do 4 lat.
  • Nieśmiałe dzieci mogą początkowo reagować na nowe sytuacje strachem lub wycofaniem.
  • Obawy przed różnymi obrażeniami i śmiercią są częstsze wśród starszych dzieci.
  • Starsze dzieci i nastolatki często niepokoją się, gdy mają np. opowiedzieć o książce w klasie przed kolegami.

Takie trudności nie powinny być postrzegane jako dowód zaburzenia. Jeśli jednak objawy lęku stają się tak przesadzone, że znacznie upośledzają funkcjonowanie lub powodują poważne cierpienie i / lub unikanie sytuacji lękowych, należy wziąć pod uwagę, że dziecko ma zaburzenie lękowe. Dzieje się tak zazwyczaj wtedy, kiedy jako podstawową strategię radzenia sobie z lękiem wybieramy unikanie. Unikając sytuacji budzącej lęk, uniemożliwiamy sobie doświadczenia tego, że potrafimy sobie z nią poradzić. W ten sposób z każdym unikiem nasz lęk wzrasta. Np. kiedy boimy się poznawania nowych ludzi, możemy nie wychodzić w ogóle z domu. W efekcie jesteśmy zamknięci z naszymi wyobrażeniami, które snują różne straszne scenariusze (np. jak nowopoznane osoby mogą nas odrzucić lub wyśmiać i jak nie poradzimy są z tą sytuacją).

Zaburzenia lękowe pojawiają się u około 3% 6-latków i około 5% nastoletnich chłopców i 10% nastoletnich dziewcząt. Dzieci z zaburzeniami lękowymi mają zwiększone ryzyko depresji, zachowań samobójczych, uzależnienia od narkotyków i alkoholu oraz trudności w nauce w późniejszym życiu.

Dzieci z zaburzeniami lękowymi mogą odczuwać objawy, które obejmują:

  • Gniew lub agresję
  • Unikanie sytuacji lękowych
  • Moczenie nocne
  • Zmiany apetytu
  • Zmęczenie lub apatia
  • Bóle głowy
  • Bóle brzucha
  • Napięcie mięśni
  • Drażliwość
  • Nerwowe nawyki, takie jak obgryzanie paznokci
  • Koszmary senne
  • Odmowa chodzenia do szkoły
  • Kłopoty w szkole
  • Niepokój
  • Wycofanie społeczne
  • Problemy z koncentracją
  • Kłopoty ze snem (bezsenność)

Częstość i wygląd objawów mogą się różnić w zależności od charakteru lęku. Niektóre obawy (takie jak lęk społeczny lub fobia) mogą być wywoływane przez określone sytuacje, przedmioty lub ustawienia. Inne rodzaje lęku, takie jak zespół lęku uogólnionego lub zespół lęku napadowego, mogą prowadzić do objawów, które pojawiają się z większą częstotliwością.

Inne niepokojące objawy obejmują objawy, które zakłócają zdolność dziecka do uczenia się, interakcji z rówieśnikami, snu w nocy lub normalnego funkcjonowania w życiu codziennym.

Zwykłe lęki z dzieciństwa, które utrzymują się po przekroczeniu wieku, w którym oczekuje się, że znikną (takie jak strach przed ciemnością lub przebywanie z dala od rodziców po osiągnięciu wieku przedszkolnego) również budzą niepokój.

Podobnie jak dorośli, dzieci mogą mieć również inne zaburzenia lękowe, od lęku separacyjnego i zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych (OCD) po ataki paniki. Niektóre oznaki niepokoju są łatwiejsze do zauważenia, ale inne zaburzenia lękowe mogą być nieco trudniejsze do wykrycia.

Zaburzenia lękowe, które mogą wystąpić u dzieci i młodzieży, obejmują:

  • Agorafobię
  • Zespół lęku uogólnionego
  • Lęk napadowy
  • Lęk separacyjny
  • Fobię społeczną
  • Specyficzne fobie

LĘK SEPARACYJNY

Lęk przed separacją obejmuje przesadny strach przed oddzieleniem od rodziców i opiekunów. Ten rodzaj lęku jest powszechny u małych dzieci, ale zwykle zaczyna ustępować, gdy dziecko ma około 3 lub 4 lat. Objawy lęku separacyjnego są zwykle dość łatwe do zauważenia i obejmują odmowę pójścia gdziekolwiek bez rodzica lub opiekuna, odmowę spania samotnie, lub odmowę chodzenia do szkoły.

UOGÓLNIONE ZABURZENIE LĘKOWE

W ramach diagnozy zespołu lęku uogólnionego dziecko powinno mieć oznaki nadmiernego strachu i zmartwiania przez ok. sześć miesięcy lub dłużej i powinny być one wyzwalane przez więcej niż jedną rzecz, takie jak niepokój o pracę, szkołę i przyjaciół.

Ponadto dziecko z uogólnionym zaburzeniem lękowym będzie miało problemy z kontrolowaniem swoich zmartwień, co spowoduje cierpienie i pewnego rodzaju upośledzenie. Dzieci mogą być poirytowane, że nie mogą spać w nocy, mają problemy z utrzymaniem relacji z kolegami lub ich oceny w szkole ulegają pogorszeniu , ponieważ nie mogą się skoncentrować.

Dzieci z zespołem lęku uogólnionego mogą również mieć objawy somatyczne, takie jak bóle głowy, brzucha oraz bóle mięśni.

SPECYFICZNE FOBIE

Oprócz uogólnionych zaburzeń lękowych, dzieci mogą mieć bardziej specyficzne fobie. Stają się niespokojne i zmartwione, ale tylko w określonych okolicznościach  takich jak np. burza, pająki, pozostawione same w domu itp.

ZABURZENIA OBSESYJNO-KOMPULSYJNE

Dzieci z zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym mogą mieć nawracające natrętne myśli (obsesje) na temat pewnych rzeczy, często wraz z powtarzającymi się zachowaniami lub czynnościami umysłowymi (kompulsjami), które wykonują, takimi jak częste mycie rąk, ciągłe sprawdzanie rzeczy lub powtarzanie pewnych słów lub zwrotów do siebie w odpowiedzi na obsesje 5

ATAK PANIKI

Chociaż rzadkie u dzieci, ataki paniki są kolejnym rodzajem zaburzeń lękowych, które stają się częstsze w późniejszych latach nastoletnich. Oprócz intensywnego strachu lub dyskomfortu definicja ataku paniki wymaga czterech lub więcej z następujących objawów:

  • Poczucie nierzeczywistości (derealizacja) lub oderwanie się od siebie (depersonalizacja)
  • Ból w klatce piersiowej
  • Dreszcze lub uderzenia gorąca
  • Zawroty głowy
  • Uczucie zakrztuszenia się
  • Strach przed utratą kontroli
  • Uczucie zadyszki
  • Nudności lub ból brzucha
  • Drętwienie lub mrowienie (parestezje)
  • Kołatanie serca lub szybkie tętno

MUTYZM WYBIÓRCZY

Ze wszystkich zaburzeń lękowych u dzieci, mutyzm wybiórczy jest prawdopodobnie tym, który jest najczęściej pomijany, ponieważ ludzie myślą, że te dzieci są po prostu wyjątkowo nieśmiałe. Dzieci z mutyzmem wybiórczym w rzeczywistości odmawiają rozmowy i mogą rozmawiać tylko z bliskimi członkami rodziny w domu. W szkole lub w innych sytuacjach często stają się niespokojne i przestają się odzywać.

Jak wspierać dzieci w zmaganiach z lękiem?

Na szczęście zaburzenia lękowe są schorzeniami uleczalnymi. Jednakże lęk ma tendencję do nasilania się, jeśli nie jest leczony.

Jaka może być rola osoby dorosłej?

  • Przede wszystkim dobrze udzielać dziecku wsparcia emocjonalnego, zachęcać do pokonywania własnych trudności. Nie należy jednak przymuszać go do wchodzenia w trudne sytuacje, gdyż może to przynieść efekt odwrotny. Można wykorzystać tutaj modelowanie i najpierw samemu narażać się na potencjalne „zagrożenie”, zanim zachęcimy do niego dziecko. Jeżeli dziecko boi się jeździć windą, zanim poprosimy dziecko ,żeby wsiadło z nami do windy z dzieckiem, powinniśmy sami przejechać się nią.Za każdym razem należy też wzmacniać podejmowane przez dziecko wysiłki. Każde takie ćwiczenie powinno kończyć się czymś przyjemnym! Warto w trakcie także udzielać słownych pochwał i zachęt do wytrwania w ćwiczeniu. Można też przypominać, jaka fajna nagroda czeka go po wykonaniu zadania.
  • Nie unikać tego, czego boi się dziecko. Chociaż może to przynieść krótkotrwałą ulgę, stosowanie unikania jako mechanizmu radzenia sobie wzmacnia lęk i pogarsza go z czasem.
  • Oferować pomoc i słuchać obaw swojego dziecka, ale uważać, aby nie wzmacniać tych obaw. Zamiast tego pomóc dziecku ćwiczyć techniki relaksacyjne, modelując odpowiednie, nieustraszone reakcje na źródło lęku dziecka.
  • Pomóc swojemu dziecku nauczyć się tolerować jego strach. Pozwalać dziecku na stopniowe narażanie się na źródło strachu podczas stosowania technik relaksacyjnych w celu uspokojenia reakcji strachu . Pomoże to  dziecku nauczyć tolerować cierpienie i ostatecznie nauczyć się, że nie ma się czego bać.
  • Należy wykazać się dużym zrozumieniem. Odczuwanie lęku budzi bardzo duży dyskomfort, który może być trudny do zniesienia. Dlatego też wcześniej trzeba dokładnie omówić z dzieckiem, że mimo, iż lęk wiąże się z wieloma nieprzyjemnymi odczuciami, nie robi nam krzywdy i ostatecznie prędzej czy później mija.

Sposób, w jaki rodzice radzą sobie z lękiem, może wpływać na sposób, w jaki dzieci radzą sobie ze swoimi lękami. Rodzice nie powinni udawać, że nie odczuwają niepokoju, powinni skupić się na pokazaniu dzieciom, że lęk jest to coś, co można spokojnie tolerować i z czym można sobie skutecznie radzić. W sytuacji pogłębiania się problemów w radzeniu sobie z lękiem dobrze też zgłosić się po pomoc do terapeuty i wspólnie przepracować pojawiające się trudności.